मिशन काश्मीर…

एप्रिलचा शेवटचा आठवडा …काश्मीरमधली एक रात्र…अगदी स्वप्नवत गेले होते मागचे काही दिवस, पण आता तिथून परतायच होत.बिछान्यावर पडलो खरा पण निद्रादेवी काही प्रसन्न होत नव्हत्या.सहज इडीयट बॉक्स चालू केला तर बहुतांशी वाहिन्यांवरून इम्रान हाश्मी ‘जन्नते कहा’ म्हणून ओरडत होता.(आजकाल असच आहे जो सिनेमा प्रदर्शित होण्याच्या वाटेवर असतो, त्याच्या ‘ट्रेलर’चा सगळ्याच वाहिन्यावरून आपल्यावर  तुफान भडिमार होत असतो.) मी म्हटलं, “अरे ओरडतोस कशाला,इथे एकदा येउन बघ, भूतलावर कुठे ‘जन्नत’ आहे तर ती इथेच आहे, इथेच आहे, इथेच आहे.” (ह्याचा जहांगीरने म्हटलेल्या ‘अगर फिरदौस बर्रूए-जमीनस्तो, हमीनस्त, हमीनस्त, हमीनस्तो।’ शी काहीही सबंध नाही असल्यास तो केवळ योगायोग समजावा. :) )

तर लहानपणापासून असंख्य वेळा ज्याच वर्णन  ‘भूतलावरील स्वर्ग’ अस ऐकत आलो होतो.ज्या जागेबद्दल   लहानपणापासून मनात एक वेगळच कुतूहल,वेगळाच आकर्षण होत.जिथे जाण्यासाठीची  उत्सुकता शरीराच्या प्रत्येक अणुरेणूत अगदी ठासून भरली होती. ‘मिशन काश्मीर’ सिनेमात ‘मिशन’ दृष्टीपथात आल्यावर हिलाल कोहीस्तानी अल्ताफला विचारतो, “इस दिन का कितने सालोसे इंतझार किया था “. अल्ताफ अगदी सयंतपणे म्हणतो “एक हजार साल “. तसच मला कोणी ह्या दिवसांबद्दल विचारलं असत,तर माझ उत्तरही ‘एक हजार साल’ असत…कदाचित ‘एक लाख साल’… :)   तर अश्या ठिकाणी जायच भाग्य शेवटी ह्या एप्रिलमध्ये लाभल  आणि तिथे प्रत्यक्ष गेल्यावर  काश्मीरबद्दल ऐकलेल्या वर्णनातली सत्यता पुरेपूर अनुभवयाला मिळाली .

This slideshow requires JavaScript.

माझ्या ह्या काश्मीर दौऱ्याची सुरुवात खरतर अतिशय नाट्यमय झाली.केंद्र सरकारच्या सेवेत असल्यामुळे त्यांनी काश्मीरमधील पर्यटन क्षेत्राचा विकास करण्यासाठी जाहीर केलेल्या एलटीसीमार्फत माझा हा दौरा शक्य झाला. ह्या योजनेमार्फत श्रीनगर पर्यंतच विमान भाड सरकारकडून मिळाल होत.आम्ही चार-पाच जणांनी मिळून २३ एप्रिल ते २७ एप्रिल असा कार्यक्रम निश्चित केला.पण नंतर त्यातून एक एक जण वेगवेगळ्या कारणाने नाट्यमय रित्या बाहेर पडला आणि मी एकटाच राहिलो ..कहाणीत ट्वीस्ट.. पण मी मग ‘एकदा मी ठरवलं कि  मी माझपण ऐकत नाही ‘ हा पवित्रा घेत (तसही माझ तिकीट नॉनरिफंडेबल होत.. :) ) जायचच अस ठरवलं आणि माझ्या सुदैवाने आमच्या कंपनीतलाच  २४ एप्रिलला तिथे जाणारा  अकरा जणांचा एक ग्रुप मला मिळाला.

२३ एप्रिलला सकाळी घर सोडलं.गरमी फुल फार्मात होती.विमानतळावर पोहोचेपर्यंत जीव नकोसा झाला होता.पण तिथून अवघ्या अडीच तासात अश्या  वातावरणात पोहोचलो कि अहाहा काय वर्णाव ! मुंबईत घामाच्या धारा वाहत होत्या आणि तिथे मस्त रिमझिम पाउस चालू होता.त्यात हवा अगदी थंडगार. बस्स तिथेच माझ  अगदी ‘लव ऍट फर्स्ट साईट’ म्हणतात ना तस झाल कारण इतक्या कमी कालावधीत मी हवामानात जो सुखद बदल अनुभवला तो त्यासाठी  पुरेसा होता.अतिशयोक्ती वाटेल पण अजून विश्वास बसत नव्हता मी काश्मीरमध्ये आहे ,खरच खूप छान वाटत होत.तिथून मग आमच्या रॉयलसफारीची टुर ऑपरेटर सुमैरा हिच्या सूचनांप्रमाणे हॉटेल  ब्रूकलँड गाठल. हॉटेल सुंदरच होत.हॉटेलसमोरच तबीयत अगदी खुश करणारा  सुंदर  फुलांचा बगीचा होता.

मघापासून हवेत असणारया मला खूप उशिरा जाणवलं कि  इथे आल्यापासून आनंद झाला असला तरी डोकही आतून खूप ठणकत होत.त्यामुळे मस्त गरम पाण्याने आंघोळ करून आराम करू अस ठरवलं.पण फ्रेश होऊन एक गरमागरम चहा घेतल्यावर मी कसला आराम करतोय.लागलीच चौकशी करून दल तलावाकडे मोर्चा वळवला.रस्त्यावर ठिकठिकाणी असलेली लष्करी जवानांची उपस्थिती मी काश्मीरला फिरायला आलोय ह्याची जाणीव करून देत होती.हॉटेलपासून चांगला  अर्धा तास पायपीट करून त्या स्वर्गीय तलावाकडे पोहोचलो. संधीप्रकाश ,तलावाच निळशार पाणी ,रिमझिम पाउस ,तलावात फिरत असलेल्या शिकारा(प्रवासी बोटी),मागे सुंदर डोंगररांगा,तलावाच्या किनारी असलेल्या असंख्य हाऊसबोटींची(निवास करावयाच्या बोटी) आणि  त्यावर असलेल्या विविध रंगाढंगाच्या लाईटची पाण्यातील  प्रतिबिंब अस अगदी मोहक दृश्य तिथे होत.एखाद  अप्रतिम , सुंदर चित्र आवडल्यामुळे ब्रम्हदेवाने ते इथे  प्रत्यक्षात निर्माण केल अस वाटत होत.

दल तलाव

दल तलाव

दल तलाव रात्री …

त्या अतिशय सुंदर नयनरम्य वातावरणाच्या पार्श्वभागावर काळोखाच्या साम्राज्याने दल तलावाला हळुवार आपल्या कवेत घेतल्याच्या घटनेचा साक्षीदार होत  तिथल्या त्या गर्दीतलाच  मी ‘एकटा’ दल तलावाच्या किनारी कितीतरी दुरवर कितीतरी वेळ ‘क्लीकाक्लीकी’ करत  भटकत राहिलो. खरच  आताही ते क्षण आठवले कि अतिशय छान वाटत.तिथे फिरतांना एक गोष्ट प्रामुख्याने जाणवली ती म्हणजे अर्ध्याहून अधिक मराठी लोकच तिथे फिरत होती.तिथे मग एका ठिकाणी भेल खायला घेतली.त्या भेलवाल्याशी बोलतांना कळल तो बिहारचा होता ,आणि काही वर्षापूर्वी तिथे आला होता.मानल पाहिजे ह्या लोकांना ,कुठेही जाऊन कसेही ‘अॅडजस्ट’ होतात.आपण आपल्या देशाबाहेर जगात कुठेही रिअल इस्टेट प्रॉपर्टी घेऊ शकतो पण काश्मीरमध्ये नाही ,तसा कायदाच आहे. मराठी माणूस ही राज्याबाहेर जाऊन काम करतो नाही अस नाही पण खालच्या दर्जाची कामासाठी तरी तो नक्कीच राज्याबाहेर पडत नाही ,जरी पडत असला तरी ते प्रमाण जास्त नसावे.

शिकारा…

रात्रीच जेवण …

तर अश्या प्रकारे ती संध्याकाळ दल तलावाच्या नावे करून मी तिथून हॉटेलात परतलो.चिकनच्या  दोन वेगवेगवेगळ्या (नाव आता लक्षात नाही) डीश  आणि पनीर अस  रात्रीच जेवण एकदम जंगी झाल.थंडी चांगलीच बहरली होती ,जेवल्यावर तिचा ‘फील’ घेत बराच वेळ हॉटेलच्या आसपास घुटमळत राहिलो.पण नंतर चांगलाच गारठलो.आणि मग आयुष्यात पहिल्यांदाच बेड हिटर्सचा अनुभव घेत शांत  झोपी गेलो.सकाळी लवकरच फ्रेश होऊन काहीही पूर्वनियोजित कार्यक्रम न ठरवता दल तलावाकडे धाव घेतली.आज पाउसाचा काहीही लवलेश नव्हता,आकाश निरभ्र व वातावरण अगदी मोकळ होत.तिथे थोडस भटकल्यावर शालीमारबागेकडे जाणारया जीप मध्ये बसलो खरा पण तितक्यात दल तलावात फिरणाऱ्या शिकारानी मन वेधून घेतले.मग काय संध्याकाळी ‘प्लान’ मध्ये शिकारा असूनही   जीप सुरु व्हायच्या आतच त्यातून उतरून ८०० रु पासून सुरु होऊन ३५० रु. ला ‘यादगार’ ही डिलक्स शिकारा दोन तासासाठी बुक करून टाकली.एकट्यासाठी स्पेशल आणि सीजन असल्याने ही किमंत काही जास्त नव्हती.

दल तलावातील माल वाहतूक

अकबर फोर्ट

शंकराचार्य मंदीर

नेहरू गार्डन

हँगिंग गार्डन

‘यादगार’ झुंबर वैगेरेंनी मस्त सजवलेली होती आणि त्यातील गादी एकदम राजाच ‘फील’ देणारी होती.त्या कोवळ्या उन्हात आणि थंड वातावरणात  चकाकणाऱ्या दल तलावाच्या सोनेरी पृष्ठभागावरून आमची ‘यादगार’ शाही सफर चालली होती.शिकार्यात बसल्या बसल्याच शम्मी साहेबांची आठवण आली होती.मग काय  मी मोबाईलमध्ये ‘चांद सा रोशन चेहरा ‘ लावून त्यात अजून वातावरण निर्मिती केली आणि कोणी फुल विकणारी ‘चंपा’ कुठे दिसते का हे पाहू लागलो.चंपा शोधता शोधता डाव्या बाजूला दुरवर  अकबर फोर्ट व उजवीकडे दुरवर  शंकराचार्यांच मंदीर व मिशन काश्मीर फेम टॉवर ह्यांच दर्शन घडल.मी आजवर अनेक ठिकाणी बोटिंगचा आनंद घेतला आहे पण खर सांगतो दल तलावातील शिकाराविहाराची सर त्यांना  नव्हती.भाजी,फळावळ, फुले, दागदागिने,केशर,किराणा माल अशी अनेक गोष्टींची  शिकारातील चालती फिरती दुकान आजूबाजूला दिसत होती.शिकारातून मग दल तलावातील छोटेसे बेटवजा  नेहरू गार्डन येथील फुलांच्या बागेला व हँगिंग गार्डनला भेट दिली.तिथे  मनसोक्त हिंडून झाल्यावर ‘यादगार’ चा निरोप घेतला व ट्युलिप गार्डन कडे कुच केल.

ट्युलिप्स

सरोज खान ट्युलिप गार्डन मध्ये…

ट्युलिप गार्डन

ट्युलिप गार्डन

ट्युलिप गार्डनमध्ये ट्युलिप बरोबरच इतरही कितीतरी वेगवेगळी रंगीबेरंगी फुल हसत खेळत होती.मागे पसरलेल्या डोंगररांगा आणि ते समोरील वेगवेगळ्या रंगाचे फुलांचे गालीचे खरच मन प्रसन्न करून टाकणारे होते.तिथे एका ठिकाणी विडियो शुटींग चालू होत.जवळ जाऊन पाहिलं तर आपल्या सरोज खान बाई तिथे दिसल्या.तिथून मग तशीच निशांत बाग व शालीमार बाग येथील विविध फुलांची भेट घेतली.शालीमार बागेतील पाण्याची कारंजेही पाहण्यासारखी आहेत.दरम्यान माझी क्लीकाक्लीकी चालू होतीच पण अस्मादिक तिथ गेल्याचा पुरावा ठेवण्यासाठी तेथील अनेक जणांना फोटोग्राफी करायची संधी मी दिली होती. :)  शालीमार बागेतून निघून मग मी हॉटेलात परतलो आणि माझा ‘एकला चालो रे’ चा प्रवास संपवत आताच तिथे पोहोचलेल्या आमच्या गँगमध्ये सामील झालो.

शालीमार बाग

निशांत बाग

निशांत बाग

निशांत बाग बाहेरून

गँगबरोबर नंतर केलेल  हाउसबोटीतील वास्तव्य ,हजरतबल ,चश्मेशाही,तसेच सौंदर्याची खाण असलेल्या गुलमर्ग व पेहेलगाम  सारख्या ठिकाणांची सफारी,गोंडालातील प्रवास,बर्फातील मस्ती  अश्या अनेक अनुभवांमुळे स्वर्ग आहे तर इथेच ह्यावर मी  शिक्कामोर्तब केल. ह्या अनुभवांवर पुढील भागात लिहेनच.

तर आयुष्यात एकदा तरी काश्‍मीरला जावे, असे म्हटले जाते.माझीही लहानपणापासून तशी इच्छा होती आणि ती ह्या एप्रिलमध्ये पूर्णही झाली.पण आता महादेवाच्या बोलवण्यामुळे  अमरनाथ यात्रेच्या निमित्ताने माझ्या आयुष्यात मला  एकाच वर्षात दुसऱ्यांदा  तेही फक्त तीन महिन्यांच्या फरकाने ह्या स्वर्गात परत जायला मिळत आहे. त्याबद्दल मी स्वत:ला खरच खूप भाग्यवान समजतो.तर मित्रांनो मी आज अमरनाथ यात्रेसाठी घराबाहेर पडत आहे.तेथील वातावरणामुळे मार्ग खडतर आहेच पण तुम्हा सर्वांच्या शुभेच्छा आहेतच …

हर हर महादेव…….

‘कास-व्हॅली ऑफ फ्लॉवर्स’- महाराष्ट्रातला एक स्वर्ग….

गेल्या रविवारी मुंबईहून ६-७ तास अंतरावर असलेल्या पश्चिम घाटातील सातारयानजीकच्या   ‘कास’ ह्या पठारावर जाण्याचा भाग्य लाभल. हो भाग्यच….कास बद्दल थोड फार ऐकून होतोच पण प्रत्यक्ष तिथे पोहोचल्यावर जे अनुभवलं ते अवर्णनीयच..काश्मीरमधील ‘व्हॅली ऑफ फ्लॉवर्स’ चे अनेक फोटो पाहिले होते पण महाराष्ट्रात अशी जागा असेल अस वाटलं नव्हत .जिकडे तिकडे हिरवागार परिसर ,त्यावर दूरदूरवर पसरलेले  पिवळ्या,निळ्या, पांढरया, जांभळ्या अश्या अनेक रंगाच्या फुलांचे  गालीचे,त्यांच्या सोबतीला निळ्याशार आभाळात पांढर्या ढगांची नक्षीदार उधळण .. अहाहा…

वाऱ्यांच्या मंद झुळकेबरोबर त्यां फुलांच ते डुलण जणू काही वारा त्यांना काही संगीत एकवत होता अन ते त्याच्या तालावर डोलत होते.अवघी रात्र जागरण करूनही तिथे आम्ही सगळे ताजेतवाने होऊन गेलो होतो.निसर्गाचा एक सुंदर आविष्कारच पाहायला मिळाला.खरच कासने माझ्या डोळ्यांना खासच ‘ट्रीट’ दिली.त्या स्वर्गीय पठारावरील दृश्य बघून मी मनातल्या मनात  ब्रम्हदेवाला एक कडकडीत सलाम ठोकुन दिला.तिथे आलेले सर्व लोकही आपोआप त्या फुलांसारखेच फुलले होते.त्या वातावरणात कोणाच्या चेहऱ्यावर दु:खाची छटा दिसण म्हणजे नवलच होत,सर्व काही विसरायला लावणार अस होत ते सगळ… मला तर लिओनार्डोच्या ‘दि बीच’ मधील ‘त्या’ बेटाची आठवण आल्याशिवाय राहिली नाही .

आमच्या  ह्या सुंदर फूलसहलीचे राजीव फलटणकर काकांनी अगदी  सुंदर रीतीने व्यवस्थापन केले होते.गेल्या वर्षी ह्याच दिवशी तिकोना येथे पहिल्यांदाच भेट घडलेल्या श्री ताई आणि अनघा ताई ह्यांना बरोबर एका वर्षांनी भेटण्याचा योग ह्या कास भेटीच्या निमित्ताने जुळून आला.तसा आपला खादाडी सेनापती रोहन चौधरी आणि आका  सहकुटुंब येणार होते पण वेळेवर काही अडचणींमुळे त्यांना यायला जमल नाही.  बाकी गौरी, गणेश,पूजा,अर्चना, भक्ती, ज्योती,दीपक,स्वाती  ह्यांच्या समावेशाने मंदिरमय झालेल्या स्नेहपूर्ण वातावरणात चांगलेच चैतन्य निर्माण झाले होते.अश्या आपल्याच धुंदीत असलेल्या, सागरासारख्या उधाणलेल्या मुंबईकरांच्या टोळीचे कासने  सुहास्य वदनाने स्वागत केले.संपूर्ण प्रवासात आम्ही खूप खूप  धमाल केली. रात्रभर डोळ्याला डोळा न लागू देता  गाणी गाऊनही पोट न भरल्याने कासला मिळालेल्या उर्जेने संबध  परतीच्याही वाटेवरही गाण्याची मैफल तशीच चालू होती. एकूणच  अविस्मरणीय दिवस होता तो …

आत अनेक ज्वालामुखी आणि तत्सम गोष्टी खदखदत असताना अवघ्या पृथ्वीतलाचा भार हसत हसत सोसणाऱ्या भूमातेला अश्या काही ठिकाणी थोडा नट्टापट्टा करायची संधी सृष्टीकर्त्याने दिली आहे.त्यातली बरीचशी ठिकाण मानवाने आपल्या स्वार्थासाठी  आधीच नष्ट केली आहेत.कासच्या पठारावर साधारणत: सप्टेंबर महिन्यातील तीन आठवडे भूमाता अशीच सजून राहते.पण अति पर्यटनामुळे हे सुद्धा तिच्या नशिबात फार  काळ राहील अस वाटत नाही .

महाबळेश्वर येथील पठारावरील अनेक दुर्मिळ जाती अतिपर्यटनामुळे अश्याच नाहीश्या झालेल्या आहेत.गेल्या काही वर्षात इथे पर्यटकांची संख्या खूप वाढत असून जाणते-अजाणतेपणातून येथील वनस्पतींचे नुकसान होत आहे.पर्यटन हे काससाठी दुधारी अस्त्र बनल आहे.एखाद फूल तोडून जर काही विशेष होत नाही अस एखाद्या व्यक्तीला वाटत असेल तर  त्यांनी लक्षात घ्यावे जर प्रत्येकाने अस एक फूल तोडलं तर… ह्या रविवारीच तिथे पंधरा हजाराहून अधिक पर्यटकांनी भेट दिल्याची नोंद आहे…अनेक व्यावसायिक,नेत्यांनी इथल्या बहुतांशी जमिनी कासच्या ‘प्रॉमिसिंग’ नावाखाली बळकावल्या आहेत त्यांनीही इथल्या पर्यावरणाच्या संवर्धनाबाबत विचार करायला हवा नाहीतर ज्या ‘कास’ला डोळ्यासमोर ठेऊन तुम्ही ‘इन्वेस्टमेंट’ केली आहे तेच तिथे उरणार नाही. तसेच आपल्यासारख्या पर्यटकांनीही इथल्या एकूणच पर्यावरणाची योग्य ती काळजी जबाबदारीने घ्यायला हवी.सरकारनेही कासच्या संवर्धनासाठी तेथील बाजारीकरण थांबवून पर्यटनाच्या दृष्टीने (तिकडच पर्यटन थांबवणे हा काही उपाय नाहीये अस मला तरी वाटते) आणि वनसंरक्षणाच्या दृष्टीने योग्य ती पाउले वेळीच उचलावीत …नाहीतर….

This slideshow requires JavaScript.



ह्यातील बहुतांशी फुलांची नाव ह्या संकेतस्थळावर समजली आणि ती शोधतांना इतर अनेक फुलांची विविध माहिती तिथे मिळाली.आवर्जून भेट द्यावी असे संकेतस्थळ आहे.धन्यवाद :)