उत्सव…


दिवाळी म्हणजे सण चैतन्याचा,मांगल्याचा,प्रकाशाचा,आनंदाचा,प्रसन्नतेचा, लहान मुलांपासुन म्हातारयांपर्यत सर्वांना आवडणारा! ऑक्टोबर हिटने त्रासलेल्या लोकांसाठी थंडीची चाहुल घेउन येणारा.गरीब-श्रीमंत सगळेच आपापल्या परीने हा उत्सव आनंदाने साजरा करतात.’दीवाली तो मनाने पडती है बॉस’ अस म्हणत कोणी मिळालेल्या बोनसमुळे तर कोणी कर्ज काढुन हया दीपोत्सवात जल्लोषाने सहभागी होत असतात. “हया उत्सवात बायकापोरांच्या चेहरयावरील त्या आनंदापुढे पैश्याचे मोल काय” अस म्हणत जो तो सढळ हाताने खर्च करत असतो. वर्षात कधीही नवीन कपडे घेणे नशिबात नसणारेही हया उत्सवात कसतरी करुन ते जमवण्याचा प्रयत्न करतात.हा सण नातेसंबध जोपासणारा,ऋणानुबंध दृढ करणारा असा आहे, कारण पोटापाण्यासाठी परगावी राहत असलेली लोक वर्षभरात इतर कधी नक्की नाही पण दिवाळीला अगदी आवर्जुन आपल्या गावी आपल्या माणसांजवळ जातात.नवीन खरेदी,सजावट, आतिषबाजी, आनंदी वातावरण,दिव्यांची रोषणाई,अस सगळ आजही होत असल तरीही हे सगळ आता पहिल्यासारख राहीलेल नाही,कुठेतरी काहीतरी कमी आहे;तो उत्साह राहिलेला नाही,’वो बात नही रही…’ अस वाटत राहते.

नुकताच नवरात्री-दसरयाचा झगमगाट संपला आणि लगेच सर्वांना हवीहवीशी वाटणारी दिवाळी आली.तसही श्रावण महिन्यात येणारया नागपंचमीपासुन सुरु होणारया विविध उत्सवांमुळे थोडे दिवस पटापटच सरत असतात.आपल्या त्याच त्या आयुष्यामध्ये हे उत्सव खरच बहार आणत असतात.एक गती आणत असतात. पण काही वर्षापुर्वी म्हणजेच माझ्या लहानपणी हया सणाची लज्जत काही वेगळीच होती.किंबहुना हे सण आले की मला माझे लहानपणीचे दिवस आठवतात.खरच हे बदलल आहे की माझ्या वयोमानाप्रमाणे माझीच नजर बदलली आहे कळत नाहीये.असो इथे आपल्या संस्कृतीतील विविध सणोत्सवांची माझ्या भावविश्वातुन छोटीसी सफ़र तुम्हाला घडवायचा प्रयत्न करतो आहे.

आपल्या मराठी कालगणनेप्रमाणे गुढीपाडवा हया वर्षाच्या पहिल्या दिवशीच आपल्या उत्सवांची सुरुवात होत असते.वेळुच्या काठीची गुढी उभारुन हा आनंदोत्सव साजरा केला जातो.हयाच दिवशी श्रीराम रावणाचा संहार करुन आपला वनवास संपवुन अयोध्येत परतल्याचे सांगीतले जाते. गुढीपाडवा यायच्या काही दिवस आधी आम्ही मित्र एकमेकांना विचारायचो, “अर,त्या ह्या दिवशी सुट्टी आहे का रे ?” त्यादिवशी मग समोरच्याने गुढीपाडवा म्हणायचा अवकाश, आम्ही एकत्र ओरडायचो, ’नीट बोल गाढवा’.हा खुप मोठा विनोद नसायचा पण हयावर आम्ही जे खिदळायचो ते आठवल कि आजही हसायला येत.गुढीपाडव्यानंतर रामनवमी आणि हनुमान जयंती हे सण हजेरी लावुन जातात.हयापैकी हनुमान जयंती ही आमच्यासाठी खास असायची कारण हयादिवशी आम्ही आमच्या कुलदेवतेची पुजा करतो.शिवाय ह्याच दिवशी ’ऑफ़िशीअली’ आंबा खायला सुरुवात करतो.आता हे पाळत नसलो तरी लहानपणी एकदम आवर्जुन हे पाळायचो आणि झाडावरील हिरव्यागार कैरयांकडे बघुन हनुमान जयंतीची वाट बघायचो. 🙂 हयानंतर येते ती अक्षय्य तृतीया, आपल्या साडेतीन मुहुर्तांपैकी एक.हया दिवशी सुरु केलेले कार्य अक्षय्य- कधीही न संपणारे राहते असा समज असल्याने आम्ही अभ्यासाचे तसेच इतर काही अल्पजीवी संकल्प मोठ्या दिमाखात करायचो. 🙂

त्यानंतर वैशाखवणवा अन ज्येष्ठाच्या उष्मा सहन केल्यावर ज्येष्ठातील पौर्णीमेला येते ती वटपोर्णीमा.सावित्रीने यमाकडून सत्यवानाचे प्राण वडाच्या झाडाखालीच परत मिळविले म्ह्णुन सुवासीनी हया दिवशी आपल्या पतीच्या दिर्घायुष्यासाठी उपवास ठेवुन वडाची पुजा करतात.आताही स्त्रिया नटुन थटुन वडाची पुजा करतात पण तिथे पहिल्या सारखे विविध खेळ रंगत नाहीत.मला वट्पौर्णिमा आठवते ती त्यादिवशी आमच्याकडॆ आणल्या जाणारया मोठ्या फ़णसामुळे. 🙂 ह्यानंतर आषाढात येते ती आषाढी एकादशी.’एकादशी आणि दुप्पट खाशी ’ ही म्हण खरी ठरण्यासाठी आपलाही काही हातभार लागावा हया सदहेतुने ह्यादिवशी मी अगदी आवर्जुन उपवास करतो. 🙂 मग श्रावणात अनेक सणांची नांदी घेवुन येते नागपंचमी.हयादिवशी आमच्याकडे सापाच्या प्रतिमेला पाच कडधान्याचा नैवेध्य दाखवला जातो.मला आवडणार भुज्याच पीठ बनवले जाते.मग येते भाउ-बहिणींच्या अनमोल नात्याला धाग्यात गुंफ़णार रक्षाबंधन आणि नारळी पौर्णिमा! नारळी पौर्णिमेला आमच्याकडे मस्त नारळी पाक बनवला जातो.यादिवशी कोळी लोक आपल्या बोटी पाण्यात नेण्यास सुरु करतात.म्हणजेच बाजारातील मास्यांच्या विविधतेत वाढ होण्यास सुरुवात होते त्याचा अनंद वेगळाच. 🙂

भाद्रपद घेउन येतो जन्माष्टमी म्हणजेच श्रीकृष्णजयंती आणि गोपाळकाला.चिखलात माखुन एकमेकांचा भार पेलुन तोल सावरत फ़ोडलेल्या दहीहंडय़ा,खरच काय मजा यायची.आता मात्र दुरुन फ़क्त बघत असतो हे सगळ.तसही आता हया उत्सवात अनेक राजकारणी घुसल्याने थर वाढवायची वेगळीच जीवघेणी चढाओढ सुरु झालेली आहे.असो पहिला आम्ही बाहेरच्या हंड्या कमी म्हणून कि काय तर घरात पण छोटीसी दहीहंडी बांधुन मजा घ्यायचो.ह्यानंतर वाजतगाजत मोठ्या दिमाखात आगमन होते बाप्पांच.पहिला सार्वजनिक ठिकाणी अन मोजक्याच जागी येणारे बाप्पा आता जवळ जवळ प्रत्येक घरात येउ लागल्याने जो तो आपल्या आपल्या बाप्पाला गोंजारत बसतो. सार्वजनिक ठिकाणी आरतीला वैगेरे हजेरी लावली कि झाल! पहिला सार्वजनिक गणेशोत्सवात यायची ती मजा आता उरलेली नाही.शिवाय इथेही मुर्तीच्या आकाराबाबत वेगळीच स्पर्धा असते.मला तर वाटते ’एक गाव एक गणपती’ ही संकल्पना सगळ्यांनी मानली पाहिजे,जे पर्यावरणासाठी आणि बाप्पावरील श्रद्धेसाठीही चांगल राहील.बाकी काही असो हया दिवसात वेगवेगळी डेकोरेशन्स,चलचित्र,जोरजोरात बेभान होवुन म्हटलेल्या आरत्या,मोदकांचा प्रसाद,जागरण हयामुळे वातावरण एकदम बाप्पामय होवुन जाते.

बाप्पांना निरोप दिल्यापासुन मला वेध लागतात ते नवरात्रीचे.तसा हा सहामाही परीक्षेच्या एकदम जवळचा काळ.कधी कधी तर ह्या दिवसातच परीक्षा सुरुही असायच्या.पण मी गरबा कधीच चुकवायचो नाही.आता मात्र सगळ्या रात्री नाही जमत नाचायला.तरीही यावर्षी सेकंड शिफ़्टचे तीन दिवस सोडले तर इतर सहा दिवस खुप नाचलो पण खर सांगु ? पहिल्यासारखी मजा नाही आली.पहिला आम्ही रात्री एक दीड पर्यंत नाचायचो आता ११च्या आसपासच आवरत घ्याव लागत.इतर वेळी नेहमी उशिरा पोहोचणारी पोलिसांची गाडी इथे मात्र अगदी वेळेवर पोहोचायची.इतर वेळी थोडीशी हालचाल केल्यावर थकणारे आम्ही इथे सतत दीड-दोन तास नाचतो,त्यासाठी बळ कुठुन येते ते अजुन मला उलगडलेल नाहीये.गुजरातमध्ये तर अजुनही रात्री साडेतीनपर्यंत गरबा चालतो.दहाव्या दिवशी येतो दसरा म्हणजे विजयोत्सव.महाभारत, रामायण दोघांशी सबंध असलेला.आपट्याची पानेरुपी सोन एकमेकाना देणे,गोडधोड जेवण,रावणदहन,वह्यापुस्तक-शस्त्रांची पुजा,दरवाज्यांना गाड्यांना पिवळ्याधम्मक झेंडुच्या फ़ुलांची अन आंब्याच्या पानांची तोरण… सगळ कस एकदम चैतन्यदायक! आता शाळांना (निदान आमच्या इकडच्या तरी ) दसरयाला सुट्टी असते.मला आठवतात ते दिवस सकाळीच उठुन तांदुळ,हळद-कुंकु,साखर हयांच्या छोट्या छोट्या पुड्या,अगरबत्ती,माचिस आणि एक एक च्या आकड्यांनी पाटीवर काढलेली सरस्वती हे सगळ घेउन शाळेत ’हे सरस्वती नमन तुझ्या पदकमली’ म्हणत केलेल सरस्वती पुजन.हया सरस्वती पुजनाची मजा आताच्या मुलांना कशी कळणार ?

दसरा झाल्यावर पुढचे वीस दिवस जातात ते दिवाळीच्या तयारीत, म्हणजेच साफ़सफ़ाई,रंगरंगोटी,खरेदी, फ़राळ बनवणे,पणत्या,रांगोळ्या,तोरणांची तयारी करण्यात.तशी मध्येच अंधारात चंद्राकडॆ बघत सुकामेवा टाकलेल आटवलेल दुध प्यायची लज्जत देणारी कोजागिरी पौर्णीमा आम्हाला तीची दखल घ्यायला लावते.नाहीतर तशी आम्हाला दसरयाच्या अगदी दुसरया दिवसापासुन स्वप्न दिवा्ळीची स्वप्न पडायची. हया दिवसात परीक्षा असल्या तरी कधी कधी भर पेपरला मनात फ़टाके फ़ुटायचे.खरच चातकालाही कॉंप्लेक़्स यावा अशी तेव्हा दिवाळीची वाट पाहायचो आम्ही. 🙂 दिवाळीच्या दिवशी सकाळी पहिला उठुन सुगंधी उटण्याने अभ्यंगस्नान करुन नवीन कपडे अंगावर चढवुन चिराटेरुपी (टरबुजासारख एक फ़ळ) नरकासुराचा वध करुन, फ़टाके उडवण्याची शर्यत लागायची.फ़ुलबाजे हाताने गोल गोल फ़िरवत ’दिन दिन दिवाळी,गाई म्हशी ओवाळी ’ म्हणायच,कोणी फ़टाके लावायला गेल कि ’अरे थांब तिथे सुतळी बॉंब लावलाय बघ ’ सांगत त्याला दचकवायच. 🙂 मनसोक्त फ़टाकेबाजी झाल्यावर थकुन भागुन लाडु,चकल्या,करंज्या,शंकरपाळ्या,चिवडा अश्या फ़राळावर हल्लाबोल करायचो.सगळे एकत्र आल्यामुळे आणि अभ्यासाचही टेशंन नसल्याने दिवसभर विविध खेळ खेळत चंपक,ठकठक च्या दिवाळी अंकाचा आस्वाद घेत रात्रीची वाट पाहिली जायची.रात्री रांगोळ्या,दिव्या-पणत्या, आकाशकंदिल, लायटिंगची तोरण हयांच्या सजावटीत मोठ्यांना मदत करायची.मग परत एकदा फ़टाक्यांची आतिषबाजी सुरु करायची.एकुणच वातावरण कस प्रसन्न असायच,वेगळाच उत्साह असायचा.

मग पौष महिन्यात येते मकरसंक्राती.या दिवसापासून सूर्याचे उत्तरायण सुरू होते. हा दिवस तसा भारतात जवळजवळ सगळीकडॆच वेगवेगळ्या नावाने साजरा केला जातो.’तिळगुळ घ्या आणि गोड बोला,आमचे तीळ सांडु नका,आमच्याशी भांडु नका’, असे म्हणत तीळगुळाचे लाडु वाटणे,पतंग उडविणे हि हया दिवसाची वैशिष्ट्य.पण का माहित नाही हया दिवशी पानिपताची आठवण येउन माझ्यावर उदासीचा थोडीसा प्रभाव असतोच.संक्राती नंतर माहाशिवरात्री येते.हयादिवशी आमच्याकडे उपवासाला कोनफ़ळ,रताळ हयांसारखी कंदमुळ बाफ़ुन खाल्ली जातात.हयादिवशी आमच्या गावात जत्राही असते त्यामुळे हा दिवसही मस्त जातो.त्यानंतर फ़ाल्गुन महिन्यात रंगाची उधळण करत येते ती होळी.रात्री होळी पेटवल्यावर त्यात टाकलेले अर्धे भाजलेले नारळ काढुन खायला काय मजा यायची.तशी हया दिवशी घरीही पुरणपोळीची मेजवानी असतेच. सकाळी उठुन एकेकाच्या घरी जात सगळे एकत्र यायचो.मग त्या ’ होळी रे होळी पुरणाची पोळी सायबाच्या ***वर बंदूकिची गोळी’, ’*** च्या बैलाचा ढोल ’, अश्या घोषणा.आधी स्वत:च्याच चेहरयावर तेल लावुन त्यावर रंग चोपडुन ठेवायचो आणि मग दुसरयांना रंगवायचो.जेवढा प्रतिकार जास्त व्हायचा तेवढा जास्त रंगला जायचा समोरचा.जेवणापुरती घरी हजेरी लावुन संध्याकाळपर्यंत असच भटकुन नदीवर जाउन आंघोळ करायचो.गेले ते दिवस, राहिल्या त्या आठवणी…


हया शिवाय अभिमानाने छाती फ़ुलायला लावणारे स्वातंत्र्य दिन,प्रजासत्तक दिन,शिवाजी महाराजांची जयंती,महाराष्ट्र दिन असे ही सण मध्ये येतात.खरतर लहान असतांना स्वातंत्र्यदिनी सकाळीच उठल्यावर काय स्फ़ुरण चढलेल असायच.एकदम आतुन एकदम अस काहीतरी वाटत राहायच,त्यात ती देशभक्तीपर गाणी ऐकली की एकदम भरुन यायच.पण आता तस होत नाही.आजकालची मुल टीवी,संगणक,मोबाईल,सुट्टीच्या दिवशी असलेल्या ट्युशन्स हयामुळे हया सणांची खरी मजा घेत नाही हे पाहुन वाईट वाटते.खरच हया सगळ्या सणा-उत्सवासाठी तरी मला बालपण देगा देवा अस मी म्हणेन.शिवाय हया सणांना एकत्र आल्यामुळे रात्री गप्पांची जी मैफ़ल रंगते तिची लज्जतच वेगळी.हया उत्सवांना धर्म,जात,देश हयांच काही बंधन नसते प्रत्येक संस्कृतीचा ते अविभाज्य घटक आहेत.सगळीकडॆच वेगवेगळे उत्सव वेगवेगळ्या पद्धतीने साजरे केले जातात. ’साधुसंत येती घरा तोचि दिवाळी दसरा’ किंवा ’तु माझ्या जीवनात आलीस तोच खरा उत्सव आहे बाकी काही नाही’ असे कोणीही कितीही म्हटले तरी जरा विचार करा- हे कोणतेच सण नसते तर जीवन किती नीरस कंटाळवाण झाल असत.तेव्हा आपल्या रुक्ष जीवनात आनंदाचा शिडकावा करण्यासाठी हया उत्सवांची गरज आहे.आपल्याला आनंद देणारे,ताजेतवाने करणारे, नातेसंबध वृद्धींगत करण्यास मदत करणारे हे उत्सव आपण असेच जिवंत ठेवायचे आहेत.

ही दिपावली तुम्हा सर्वांना आनंदाची, सुखाची, भरभराटीची जावो ही शुभेच्छा…!!!

——————————————————————————————-
(छायाचित्र आंतरजालावरुन साभार. )


मोगरा फ़ुलला
हया दिवाळी अंकासाठी हा लेख लिहला होता आणि आधी हा तिथे प्रकाशित झालेला आहे.खुप सुंदर अंक आहे,जरुर वाचावा.

Advertisements

14 thoughts on “उत्सव…

  1. देवा अरे बाबाचे सणजीवन आणि तुझा हा उत्सव झक्कास… पोस्ट वाचून खरच उत्सव जाणवला त्यातला… सुंदर 🙂

  2. देवेंद्र,
    अरे जबरा योगायोग झाला ना यावेळेस…
    खरंच सण आपल्या आयुष्यात वेगळीच छाप सोडून जातात…आणि वारंवार येतच राहतात… 🙂

  3. खरं आहे देवेंद्र,

    सणा-सुदींची पूर्वीची ‘ती’ मजा काही राहिली नाही. त्या त्या सणाची हुरहूर, वैशिष्ट्य, संस्कृती आणि मुख्य म्हणजे पावित्र्य आता काही काही म्हणून राहिलेले नाही. सगळंच कृत्रिम झालंय. भक्ती-भाव तर औषधाला राहिलाय फक्त.

    बाकी तू लिहिलेले वाचून मजा आली. जुने दिवस आठवले.

    • खर आहे ती मजा आता राहिलेली नाही … बर्याच ठिकाणी फोर्मलीटीज म्हणूनच साजरे केले जातात आता हे सण…. प्रतिक्रियेबद्दल धन्स…. 🙂

  4. छान झालीय पोस्ट! मी आत्ताच दीपावलीला पुण्यात होते, पुन्हा आठवले सणांचे दिवस… छान छान!!

टिप्पण्या बंद आहेत.