भेट अशेरीभाईंची …

ट्रेकिंगचा किडा अंगात वळवळायला लागल्यापासून अधूनमधून जस जमेल तसे थोडेफार ट्रेक करत राहिलो.बाहेरच्या ट्रेक्ससाठी वेळेची,सुट्टीची सगळी गणित जुळवून मला कसा ‘डबल ट्रेक’ करावा लागतो ते मी माझ्या किल्ले असाव्याच्या पोस्टमध्ये तुम्हाला सांगितले आहेच.म्हणूनच  मला आमच्या बोईसर -पालघर विभागातले गड जास्तच जवळचे वाटतात ह्याबद्दल काही शंका नाही.महत्वाच म्हणजे इथले गिरीदुर्ग अजून तितकेसे ‘पिकनिक’ पाँईंट झालेले नसल्याने नाही ती गर्दी इथे दिसत नाही.त्यामुळे  अर्नाळा , केळवे ,दातिवरे ,दांडा ,तारापूर,डहाणू,शिरगाव,माहीम इथल्या अरबी समुद्रावर लक्ष ठेऊन असणार्या जमीनीवरील किल्ल्यांच्या  गँगबरोबरच कोहोजदादा ,तांदुळवाडी ताई,महालक्ष्मीमाई  ,असावाराव ,कामणसाहेब ,काळदुर्गभाऊ  ह्या सगळ्या मला जवळ असणाऱ्या मंडळींना भेट देऊन झाली होती. पण ह्या सगळ्यांचा मोठा भाऊ असलेला  अशेरी’भाई’ मात्र आमच्यावर रुसला होता.कारण आधी एकदा त्याला येतो म्हणून सांगितलं आणि ‘प्लान’ रद्द झाल्याने  घरीच बसून राहिलो, तर गेल्या वर्षी पावसाळ्यात अगदी घरातून निघेपर्यंत त्याला येतो सांगून शेवटच्या क्षणी असावादादांकडे  वळलो होतो.

तर ह्या ‘भाईं’ ना लवकरच पटवायच होत पण मुहूर्त निघत नव्हता.तसा आमच्या गँगने अशेरीगड करून आमच्या इथल्या पेशल बिर्याणी खायचा ठराव वर्षभरापूर्वीच मंजूर केला होता.त्याबाबत प्रामुख्याने दीपक ,सुहास ,ज्योती खुपच आशावादी होते. पण ते हे विसरले कि हा ठरावाची जबाबदारी ज्याच्यावर दिली आहे तो  एक सरकारी कर्मचारी आहे ,आणि सरकारी ठराव मंजूर झाल्यावर त्याच्या  अंमलबजावणीसाठी वेळ तर लागणार ना. 🙂 तर आठवड्याभरापूर्वी  ९ फेब ला अशेरीगड करायचा म्हणून आमच्या ट्रेकगुरू धनावडेंचा ईमेल आला.९ तारखेला सेकंडशिफ्ट होती.गेल्या वर्षात अमरनाथ (११दिवस),काश्मीर (६ दिवस),गिरीसंचार-२३ (९ दिवस ) ह्याबरोबर अनेक छोट्यामोठ्या सुट्ट्या पकडून सुमारे दोन महिन्याच्या वर माझ्या सुट्ट्या झाल्या आणि त्यामुळे  साहेबांनी ह्यावर्षी सुट्ट्या कमी करण्याबाबत  बजावल्यावरही वर्षाच्या पहिल्याच महिन्यात २३ कामाच्या दिवसापैकी १० दिवस सुट्टी घेऊन माझी ह्यावर्षाचीही चांगलीच  सुरुवात झाली होती .  🙂 पण हा  किल्ला  जवळच असल्याने  सेकंडशिफ्ट करता येईल आणि अशेरी भाईंचा रुसवा ही काढता येईल म्हणून मी तिथे  जायचं ठरवलं.

अशेरीगड

अशेरीगड

अशेरी म्हणजे शिलाहारवंशीय भोजराजाने बांधलेला म्हणजे सुमारे  ८०० वर्षे जुना समुद्रसपाटीपासून  १६८० फूट उंचीवर असलेला एक गिरीदुर्ग.आपल्या  समुद्रावरील किनारपट्टीवर बर्याच काळ राज्य करणाऱ्या पोर्तुगीजांनी ह्या गडाचे महत्व लक्षात घेऊन इ. स. १५५६ ते इ. स. १६८३ अशी १३० वर्षे हा गड स्वत:च्या ताब्यात ठेवला.पुढे संभाजी महाराजांच्या कारकीर्दीत मराठ्यांनी हा गड आपल्या ताब्यात घेतला.पण ४ वर्षातच म्हणजे   इ. स. १६८७ ला पोर्तुगीजांनी हा गड परत आपल्या ताब्यात घेतला.त्यानंतर बरोबर ५० वर्षांनी चिमाजी अप्पांच्या वसई मोहिमेच्या वेळी मराठ्यांनी इथे भगवा फडकावला.पुढे ८१ वर्ष मराठ्यांनी हा गड आपल्याकडे राखण्यात यश मिळवले पण ब्रिटिशांनी भारत गिळंकृत  करताना १८१८ ला हा गड आपल्या ताब्यात घेतला.

माझ्या कंटाळ्यावर माझा अजिबात विश्वास नाही कारण तो कधीपण अचानक येऊन मला त्याच्या मगरमिठीत गुरफटून टाकतो.पण ह्यावेळी साहेबांनी माझ्यापासून दूर होत मला  साथ दिली  आणि सकाळी वेळेवर उठून ठरल्याप्रमाणे सकाळी साडेसात वाजता ठरलेल्या ठिकाणी म्हणजे आमच्या कॉलनीच्या गेटजवळ  पोहोचलो.नुकताच केलेल्या भीमाशंकर येथील सात दिवसाच्या ट्रेकमध्ये ओळख झालेला सचिन वेळेवर कळवूनही त्याच्या शशांक नावाच्या मित्रासह आम्हाला जॉइन झाला होता.फायनली ट्रेकला धनावडे,मुळे ,निलेश,वैभव ,सचिन,शशांक,हेमंत आणि मी अशी आठ टाळकी निश्चित झाली होती.ह्यापैकी धनावडे,वैभव हेमंत ,मुळे व मी अश्या आम्ही पाच जणांनी चार वर्षापूर्वी सात दिवसाचा चांदोलीच्या जंगलातील ट्रेक एकत्र  केला होता पण त्यानंतर पहिल्यांदाच आम्ही सगळे एकत्र ट्रेक करत होतो.तर निलेशचा हा पहिलाच ट्रेक होता पण त्याचा उत्साह दांडगा होता.  हेमंत रात्रपाळी करून आल्यामुळे त्याला थोडा उशीर होणार होता मग आम्ही  जवळच असलेल्या चित्रालयमधील हॉटेल शिवानंद मध्ये नाश्ता करायचं ठरवलं.समोसा,इडली,चहा ह्यांनी पोटातल्या कावळ्यांच तोंड बंद करून आम्ही साठेआठ  वाजता बाईकची इंजिन सुरु केली व मुंबई -अहमदाबादशी महामार्गाशी आम्हाला जोडणारा  चिल्हार फाटा गाठला. तिथून महामार्गावार अहमदाबादच्या दिशेने तीन -चार  किमी अंतरावर एक मोठ नागमोडी वळण आहे ते वळण संपल्यावर डाव्या बाजूला बस थांबा किंवा छोट्याश्या  टपरी सारख एक सिमेंटच बांधकाम आहे  व त्याला लागूनच डाव्या बाजूला आत जाणारा एक कच्चा रस्ता दिसतो.(पालघरहून महामार्ग गाठल्यास तिथल्या मस्तान नाक्यापासून इथे यायला तुम्हाला सुमारे  १० किमी अंतर कापाव लागेल )  हा रस्ता आपल्याला पुढे एका सिमेंटच्या पुलावरून  खोडकोना गावात घेऊन जातो.

गाड्या दावणीला बांधताना ..

गाड्या दावणीला बांधताना .. 🙂

खोडकोना...

खोडकोना…

अगदी आरामात गाडी हाकुनही साडे नऊच्या सुमारास आम्ही खोडकोना गावात दाखल झालो .खोडकोना म्हणजे अशेरी गडाच्या पायथ्याशी असलेल पाच-पंचवीस घर असलेल छोटस पण लोभस गाव.वारली लोकांची ‘टिपिकल’ घर,पाठीशी उभा असलेला अशेरीगड ,आजूबाजूला शेताची छोटी छोटी खाचर आणि मध्ये घर असलेल्या भागात विस्तीर्ण पसरलेल्या वृक्षराईची गर्द सावली.इथे दिवसातील कोणत्याही वेळी उन्हाचा त्रास अजिबात जाणवणार नाही ह्याची पूर्ण खात्री . धनावडेच्या ओळखीच्या व्यक्तीचा संदर्भ देऊन गावातील व्यक्तींशी बोलून आम्ही तिथल्या एका विस्तीर्ण वृक्षाखाली आमच्या गाडया पार्क केल्या.तिथून गडाकडे प्रयाण करतांना दोन छोटे गाईड रोहित आणि गणेश विचारणा करताच आपणहून आम्हाला जॉईन झाले.त्यांना सांगितलं घरी कळवून तर या तर ते म्हणाले आम्हाला बघून ते घरी सांगूनच निघाले आहेत. धनावडेंनी पाच सहा वर्षापूर्वी हा गड केला होता तर इतर आम्ही सगळे इथे पहिल्यांदाच येत होतो त्यामुळे हे छोटे गाईड लाभल्याने आम्हालाही बर वाटलं.

20

अशेरीवरील शेर

3.5

निलेश आणि जुन्नु …

मुळे आणि धनावडे ...

मुळे आणि धनावडे …

त्या छोट्या गाईड्सबरोबर आम्ही गाव मागे सोडत आधी बैलगाडीच्या रस्त्यावरून चालत जंगलाच्या दिशेन आत शिरलो.इथे आणि पुढील वाटेतही दोन तीन ठिकाणी गडाकडे जायचा मार्ग दाखवणारे बाण वाटेवरील दगडांवर काढलेले दिसतात. तिथून सुमारे १०-१५ मिनटे सपाट पठारावर चालल्यावर आम्ही एक खिंड चढायला सुरुवात केली.उजव्या बाजूला सूर्यकिरणांनी नटलेला अशेरीभाई सुहास्य वदनाने आमच्याकडे पाहत आमचा उत्साह वाढवत होता.सुमारे तासाभरात आम्ही त्या खिंड चढून वरच्या सपाट पृष्टभागावर पोहोचलो अशेरीगडाच्या अर्ध्याहून अधिक उंची आम्ही गाठली होती.बर्यापैकी चढ चढल्याने थकलेली इंजिन बंद करत आम्ही क्षणभर विश्रांतीसाठी तिथे विसावलो.तिथे आजूबाजूला गावातली काही पुरुष व स्त्रिया दैनंदिन वापरासाठी लागणारी लाकड गोळा करत होती.ती जागा अतिशय छान वाटत होती तिथून निघावास वाटत नसल तरी मोह टाळून मी,हेमंत व शशांकनी उजव्या बाजूला वर चढत गडाच्या दिशेन कुच केल.तिथून १०-१५ मिनटाच्या चढाईनंतर आम्ही अशेरीभाईंची गळा भेट घेत प्रत्यक्ष गडाला ‘कनेक्ट’ झालो.तिथेच थोडस वर गेल्यावर उजव्या बाजूला १० पाउलांवर लाकडामध्ये कोरलेली  वाघोबाची उघड्यावरील मूर्ती आपल्याला पाहावयास मिळते.हा वाघोबा म्हणजे इथल्या पंचक्रोशीतल्या आदिवासी लोकांचे आद्य दैवत .पण त्या लाकडावर इतके हार चढवलेले होते कि मध्यभागी कोरलेली वाघोबाची मूर्ती पूर्ण झाकली गेली होती .ते हार थोडे बाजूला करत  वाघोबाचा आशीर्वाद घेऊन आम्ही पुढची चढाई सुरु केली .

वाघोबा ...

वाघोबा …

सचिनने एक्सप्लोर केलेला मार्ग.....

सचिनने एक्सप्लोर केलेला मार्ग…..सोबत छोटा गाईड गणेश …

गणेशपट्टी....

गणेशपट्टी….

वाघोबाच्या मंदिरापासून पुढे वर चढतांना कातळात खोदलेल्या पायऱ्यांच्या मदतीने वर चढत आपण सपाट भागावर येऊन पोहोचतो.इथे आत डाव्या बाजूला जाणारा  एक छोटासा  गुहावजा मार्ग  दिसतो . सचिनने अशेरीभाईंना साष्टांग नमस्कार घालत काळजीपूर्वक  त्या निमुळत्या मार्गात शिरून डाव्या बाजूला पुढे मार्ग बंद होत असल्याची माहिती आम्हाला दिली.त्या सपाट भागावरून समोरच्या  मोठ्या कातळाला वळसा घेऊन उजव्या  बाजूला  गेल्यावर समोर एकदम अरुंद अशी खिंड दिसते.इथे जवळपासच गडाच प्रवेशद्वार असाव अशी साक्ष देणारी गणेशपट्टी ह्या खिंडीच्या पायथ्याशी उघड्यावर पाहावयास मिळते.ही अरुंद खिंड चढतांना मात्र दोन्ही हातापायांबरोबर तुमच वजन वर ढकलत  पूर्ण शरीराची कसरत करावी लागते.पाउसाळ्यात तर ही खिंड खुपच धोकादायक होत असावी .ही खिंड चढल्यावर आमच्या छोट्या गाईडनी आम्हाला ‘राजाची टोपी ‘ दाखवली.ही ‘राजाची टोपी’ म्हणजे दगडात  कोरलेले  पोर्तुगीज राजसत्तेचे चिन्ह.इथे दोन कलाकारांनी त्या राजचिन्हाला  सोनेरी रंग देऊन पोर्तुगीज साम्राज्य काबीज केल्याच्या आवेशात त्याच रंगाने  त्यावर तारखेसह  आपली नावे ही लिहलेली दिसतात .त्या राजचिन्हाच्या जवळ एक पाण्याचे टाक आहे आणि भास्करराव फुल्ल फार्मात असल्याने आमच्याकडील बाटलीतल्या पाण्याच्या साठ्याने खालची पातळी गाठली होती पण आमच्या छोट्या गाईड्सनी हे पाणी प्यायचं नसल्याच स्पष्ट केल.

हीच ती खिंड ....

हीच ती खिंड ….

पोर्तुगीजांच राजचिन्ह....

पोर्तुगीजांच राजचिन्ह….

पोर्तुगीजांनीचा झेंडा

पोर्तुगीजांचा झेंडा

भग्न प्रवेशद्वार ....

भग्न प्रवेशद्वार ….

प्रवेशद्वारावरील नक्षीकाम ...

प्रवेशद्वारावरील नक्षीकाम …

त्या पोर्तुगीज राजचिन्हापासून रुंद आणि भक्कम पायऱ्यांवरून चढत आपण भग्नावस्थेत असलेल्या एका दरवाजाजवळ पोहोचतो.इथून उजव्या  बाजूला नजर टाकल्यास गडाची तटबंदी आपल्याला दिसते पण ती आपल्या बनावटीची वाटत नाही .बहुतेक पोर्तुगीजांनी ह्या तटबंदीची डागडुजी केली असावी .तिथूनच उजव्या बाजूला खाली  नजर फेकल्यास  उन्हात चमकणारा मुंबई-अहमदाबाद महामार्ग आणि त्यावरून पळणाऱ्या गाड्यांची लगबग आपल्याला स्पष्ट पाहावयास मिळते.इथून पुढे वर जाताना डाव्या बाजूला पाण्याची चार-पाच टाक लागली .आम्ही आमच्या छोट्या गाईड्सकडे पाहिल पण त्यांनी मानेनेच हे सुद्धा पिण्याचे पाणी नाही अस परत बजावलं.पण तिथून थोड पुढे गेल्यावर डाव्या बाजूला खाली तीन पाण्याची टाक दिसली.ह्यावेळी आमच्या गाईड्सच्या चेहऱ्यावर हवी ती प्रतिक्रिया मिळाली होती.त्या टाकांजवळ डहाणुमधील कासा गावातील फिरायला आलेली मुल चुलीवर मस्त जेवण बनवत होती . ह्या पाण्यांच्या टाक्यांपर्यंत जायची वाट मात्र अतिशय निसरडी आहे आणि खाली खोल दरी ,त्यामुळे इथे जातांना काळजी घेणे आवश्यक आहे. त्या तीन टाकांपैकीही सर्वात दक्षिणेकडच्या  म्हणजे मुंबईच्या बाजूच्या  टाक्यातल पाणी हे पिण्यायोग्य आहे व ते बारमाही उपलब्ध असते.

पिण्याच गार पाणी ...

पिण्याच गार पाणी …

पिण्याच्या पाण्याच्या बाजूची बाजूची दोन टाक ...

पिण्याच्या पाण्याच्या टाकाच्या बाजूची दोन टाक …

हीच ती गुहा ...

हीच ती गुहा …

गुहेसमोरील तोफ....

गुहेसमोरील तोफ….

ते गार पाणी पिऊन थोड पुढे चालल्यावर आम्ही गड्माथ्यावरील पठारावर पोहोचलो तिथे समोरच भूतकाळात तिथे असलेल्या वास्तूची साक्ष देणारे पडक्या वाड्याचे अवशेष आपल्याला दिसतात .तिथून उजव्या बाजूला थोड्या अंतर चालल्यावर आपण दगडात खोदलेल्या  गुहेजवळ  पोहोचतो.ह्या गुहेबाहेर जमीनीवर एक तोफ पडलेली आपल्याला दिसते.ह्या गुहेत वर्षभरापूर्वीपर्यंत एक बाबा राहत होता पण काही ट्रेकर्सच्या पुढाकारानेच बाबाला इथून हलायला लागल होत.त्या बाबाकडे चोरीच्या वस्तू सापडल्याची माहिती आमच्या गाईडसनी आम्हाला दिली. गुहा बर्यापैकी मोठी असून गुहेचा आतील भाग  आणि बाहेरील कट्टा पकडून   १०-१२ माणसे इथे  आरामात राहू शकतात.बाहेरील उन,पाउस,वारा ह्यांचा त्रास गुहेत होणार नाही ही दक्षता घेत गुहेची संरचना अतिशय विचारपूर्वक केलेली आहे.दुपारचे बारा वाजल्यामुळे सूर्यदेव बरोबर डोक्यावर येऊन आग ओकत असतांनाही त्या गुहेत एकदम वातानुकुलीत कक्षासारख अतिशय गार वातावरण होत. गुहेच्या आत देवीचा तांदळा (मुखवटा )आहे.गुहेच्या आत व बाहेर हौशी कलाकारांनी बराच रंगकाम केलेल आहे.गुहेच्या वरच्या बाजूला एक बांधीव तळे आहे.गुहेसामोरच लाल जास्वंदीची दोन झाडे आपल्याला दिसतात.आम्हाला खाली गावापासून गुहेत पोहोचायला आम्हाला सव्वा दोन ते अडीच तास लागले होते.सकाळी ज्यांची  शांती केली होती ते कावळे एव्हाना परत ओरडायला लागले होते.मग गुहेच्या बाहेर मुळे ,वैभव ह्यांनी आणलेले डब्बे (म्हणजे डब्ब्यातील  पदार्थ बर ) ,मंडळाचे ब्रेड -जाम-सॉस ह्यांची मस्त  पंगत झोडली.

जय माता दी...!!!

जय माता दी…!!!

अशेरीवरील हेमान्त्ब बाबा

अशेरीवरील हेमंतबाबा

शशांक...

शशांक…

अस्मादिक...

अस्मादिक…

तृप्त पोटाने मग लगेचच आम्ही गुहेच्या मागच्या भागात कुच केल. जवळच  एक सुकलेल तळ नजरेस पडल आणि त्याच्या  थोडस पुढे गेल्यावर तोंडातून ‘वाह’ ,’ऑस्सम’ असे शब्द आपसूकच बाहेर पडावेत असे कमलपुष्पांनी आच्छादित  एक सुंदर तळ आपल्याला पाहावयास मिळते.काही वेळ त्या तळयाभोवती  घुटमळल्यावर मला सेकंड शिफ्टला जायचे असल्याने तसे इतर मंडळींना सांगून तिथून १ वाजता  मी परतीच्या प्रवासाला लागलो .अर्ध्या  अंतरापर्यंत हेमंत व निलेश माझ्या सोबत होते पण  पुढे वेळच गणित ‘कट टू कट ‘ होत असल्याने मी वेग वाढवत पावणेदोनच्या आसपास गावात पोहोचलो.तिथून  माझ ‘युनीकोर्न’ नामक घोड दामटत हवेवर स्वार होऊन मी घरी पोहोचलो व तयार होत अडीचची ऑफिसची बस पकडली.काही वेळापूर्वी मी किती वेगळ्या ‘फ्रेम’ मध्ये होतो.आणि आता बसची घरघर,आजूबाजूला लोकांची  बडबड ,खिडकीबाहेर रखरखत  सिमेंटच जंगल आणि त्या खिडकीजवळ बसलेलो मी.मी म्हणजे माझ फक्त शरीर कारण मन  तर अजूनही  आधीच्याच ‘फ्रेम’ मध्ये कुठेतरी घुटमळत होत.

सचिन तळ्याची पाहणी करतांना...

सचिन तळ्याची पाहणी करतांना…

नयनरम्य तळ ...

नयनरम्य तळ …

मी फुल तळ्यातील इवले....

मी फुल तळ्यातील इवले….

 

Advertisements

पानिपत…

पानिपत….जे नाव नुसत ऐकल कित्येक मराठ्यांच्या काळजात कुठे ना कुठे एक ठोका चुकतोच…सव्वा लाख बांगडी फुटली अस वर्णन ज्याच केल जाते…मराठय़ांसाठी एक आख्यायिका बनलेल्या अश्या ह्या मराठय़ांच्या आणि एकूणच सबंध भारताच्या इतिहासावर सखोल परिणाम करणाऱ्या पानिपतच्या महासंग्रामाला येत्या १४ जानेवारी रोजी अडीचशे वर्षे पूर्ण होत आहेत.त्यानिमित्ताने गेल्या रविवारी विले पार्ले येथील जनसेवा समितीने साठ्ये महाविद्यालयात सकाळी १० ते संध्याकाळी ५ वाजेपर्यंत ‘पानिपतचा रणसंग्राम’ हा अभ्यासवर्ग आयोजित केला होता.विश्वास पाटील यांच पानिपत वाचल्यापासून पानिपत हा विषय माझ्यासाठी अधिकच जिव्हाळ्याचा झालेला असल्याने जेव्हा ह्या कार्यक्रमाबद्दल रोहनच्या बझावर कळले तेव्हा मी तिथे जायचच अस ठरवून टाकल होत.

खरच विश्वास पाटील ह्यांच पानिपत वाचतांना ज्याच्या अंगावर काटा येत नाही तो खरा मराठा नव्हेच,इतक सुंदर शैलीत त्यांनी हे पुस्तक लिहल आहे.पुस्तक वाचतांना कित्येक वेळा आपल रक्त अस सळसळते कि आता आपण उठून लढायला जाव अस वाटते. “बचेंगे तो और भी लढेंगे” म्हणत मृत्युला सामोरे जाणारया दत्ताजींचा व इब्राहीमखानाचा शेवट तसेच लढाई हरल्यावर झालेले मराठ्यांचे हाल हे प्रसंग त्यांनी असे उभे केले आहेत कि ते वाचतांना अगदी भरून येत,आत कुठे तरी आपण रडतो पण त्याबरोबरच संतापाची, त्वेषाची भावनाही उफाळून येते.ज्या भाऊचे कौतुक तत्कालीन उत्तरेतील लोकांनी केले व ते आजही करत आले आहेत,त्या भाऊला त्याच्याच मातीत वेडा ठरवले गेले.त्या भाऊंची बाजूही अगदी योग्यरीत्या ह्या कांदबरीत मांडली आहे. ‘पानिपत’ जरी कांदबरी स्वरुपात असल तरी ते नुसत्या ऐकीव कथांवर आधारित नाहीये. विश्वास पाटलांनी त्यासाठी खूप संशोधन केल आहे आणि त्यांची मेहनत पुस्तक वाचतांना आपल्याला नक्कीच जाणवते. ह्यावर्षी त्यांना पानिपताची ३० वी आवृत्ती काढावी लागत आहे ती नुसती नाही.


सुहास
त्याच्याबरोबर आलेले त्याचे मित्रवर्ग अर्चना ,धानद,प्रसन्न आणि मी असे आम्ही पाच जण कार्यक्रमाला गेलो होतो.अर्थातच कार्यक्रम परतेपर्यंत ते माझेही मित्र झाले होते. 🙂 रविवार सुट्टीचा,मजेचा दिवस असूनही सभागृह पूर्ण भरल होत.त्यातही तरुणांची संख्या जास्त होती,रविवारचा एक सबंध दिवस इतक्या लोकांनी ह्या पानिपत अभ्यासवर्गाला वाहिला हे पाहून खरेच बरे वाटले.कोण म्हणते मुंबईत मराठी माणूस राहिला नाही म्हणून…अस त्यावेळी उगाच वाटून गेल.ह्या कार्यक्रमाची मिडीयाने देखील दखल घेतली होती.बरयाच वृत्तपत्राचे प्रतिनिधी तसेच स्टार माझाचे प्रसन्न जोशी स्वत: कार्यक्रमाला उपस्थित होते.

कार्यक्रम बरोबर १० वाजता सुरु झाला होता. प्रस्तावना आणि पाहुण्यांच्या स्वागात संभारंभ आटोपल्यावर ज्येष्ठ इतिहास अभ्यासक श्री.निनादराव बेडेकर हयांनी पानिपतच्या रणसंग्रामामागील पार्श्वभूमीवर व्याख्यान दिले. त्यांची वक्तृत्व शैली खरच खूप सुंदर आणि जबरदस्त आहे,त्यात त्यांनी इतिहास अगदी घोळून पिला आहे त्यामुळे तारखां पासून ते छोटे छोटे संदर्भ अन व्यक्ती सगळच त्यांना तोंडपाठ आहे.त्यांच्या बोलण्यात दीड तास कसा भुर्रकन उडाला कळलेच नाही.त्यानंतर मिळालेल्या १० मिनटाच्या विश्रांतीच्या काळात आम्ही ट्रेकिंगसाठी वळवळणारे पाय मोकळे करण्यासाठी सभागृहाबाहेर आलो. 🙂 तेव्हा तिथे तीन वर्षापूर्वी सुहास आणि त्यांची भेट झालेल्या पार्श्वभूमीवर निनाद बेडेकर स्वत:हून आमच्याकडे आले आणि आम्हा सर्वांशी हस्तालोंदन केले.आमच्या सुदैवाने आम्हाला काही क्षणासाठी कां होईना त्यांच्याशी इतक्या जवळून प्रत्यक्ष बोलायला मिळाल.


त्यानंतर युद्धाचा बराच अनुभव असलेले,लष्करातील निवृत्त अधिकारी मेजर जनरल शशिकांत पित्रे ह्यांचे व्याख्यान झाले.त्यांनी त्यांच्या लष्करी नजरेतून पानिपत संग्रामाचे युद्धशास्त्रीय पैलू ,दोन्ही बाजूंच्या व्यूहरचना आदी विविध स्लाईडसच्या सहाय्याने चांगल्याच उलगडून दाखवल्या.पानिपत युद्धाच्या विश्लेषणांबरोबरच कोणत्याही युद्धावर परिणाम करणार्या काही ठळक महत्वाच्या बाबींची माहिती दिली.त्यानंतर पेटपुजा उरकल्यावर निनादरावानी त्यांच्या ऐतिहासिक पत्रांच्या अभ्यासातून त्यांना कळलेल्या अनेक लहान-मोठ्या किस्स्यांची जोड देत, त्यांच्या खास शैलीत पानिपतचा रणसंग्राम आमच्या डोळ्यापुढे उभा केला.त्यानंतर इतिहासाचे गाढे अभ्यासक पांडुरंग बलकवडे ह्यांनी युद्धानंतर निर्माण झालेली परिस्थिती आणि मराठा साम्राज्यावर युद्धाचा झालेला परिणाम या विषयांचा उहापोह आपल्या व्याख्यानातून केला.बोलतांना त्यांच्या त्वेष वाखाखण्याजोगा होता.आपल्या पूर्वजांच्या पराक्रमाची आठवण न ठेवणार्या आजच्या पिढीला त्यानी चांगलेच शाब्दिक फटके दिले.शेवटी प्रश्नोत्तरांचे सत्र चांगलेच रंगले व त्यानंतर यथावकाश कार्यक्रमाची सांगता झाली.तिथून निघाल्यावर आम्ही एक छोटेखानी खादाडी कार्यक्रम केला हे ही इथे नमूद करावेसे वाटते मला. 🙂

पानिपत रणसंग्रामाला १४ जानेवारी २०११ रोजी अडीचशे वर्ष पूर्ण होत असल्याच्या निमित्ताने पानिपतच्या योद्धयांना मानवंदना देण्यासाठी पानिपत रणसंग्राम स्मृती समिती व विवेक व्यासपीठ ह्यांच्या संयुक्त विध्यमाने ‘पानिपत वीरभूमी अभिवादन यात्रा’ आयोजिण्यात आली आहे. पानिपत अभिवादन यात्रेमध्ये पानिपतची युद्धभूमी, कुरूक्षेत्र, दिल्ली, आग्रा, वृंदावन आणि मथुरा येथील ऐतिहासिक स्थळांना ज्येष्ठ इतिहासतज्ज्ञांबरोबर भेट देण्याचा कार्यक्रम आखण्यात आला आहे.महाराष्ट्रातील अधिकाधिक तरुण, नागरिकांनी यात्रेमध्ये सहभागी होऊन रणसंग्रामातील योद्धयांना मानवंदना देण्याचे आवाहान समितीकडून करण्यात आले आहे.ह्यासंदर्भात अधिक माहितीसाठी सा. विवेक कार्यालय मुंबई (०२२) २४२२ ०९४५१,१४४०,५३६९ आणि सा. विवेक कार्यालय पुणे (०२०) २४४८ १३९२ इथे संपर्क साधावा.

तर अश्या ह्या पानिपताला खूप जुना इतिहास आहे. महाभारतात पांडवांनी ज्या पाच शहरांची निर्मीती केली. त्यापैकि एक शहर पांडुप्रस्थ म्हणजेच आजचे पानिपत होय.पानिपत हे ठिकाण दिल्लीपासून ८५ कि.मी. अंतरावर हरयाणा राज्यात आहे.या पानिपतात तीन युद्धे लढली गेली पानिपतचे पहिले युद्ध १५२६ मध्ये दिल्लीचा सुलतान इब्राहिम लोधी आणि बाबर मध्ये लढले गेले.पानिपतचे दुसरे युद्ध १५५६ मध्ये हेमू आणि मुघलांच्यात लढले गेले.ह्या दोन्ही युद्धात मुघलांची सरशी झाली.तिसरी लढाई झाली ती आपली…पानिपतचे हे तिसरे युद्ध झाले नसते तर कदाचित अहमदशाह अब्दाली हा भारताचा शासक झाला असता व भारत आज एक इस्लामिक राज्य असत.तसही ह्या तीनही युद्धापैकी एकाही युद्धाचा निकाल वेगळा असता तर भारताचा इतिहास वेगळा असता,हे वेगळ सांगण्याची गरज नाही.

पानिपतावरील ह्या युद्धाचा महाराष्ट्रातील जनमानसावर निश्चितच खोल परिणाम झाला होता.त्यामूळे ह्या युद्धा संदर्भातील अनेक बाबी पुढे म्हणी व वाक्यप्रचार म्हणून मराठीत रुढ झाल्या आहेत.पानिपत होणे (अगदी वाईट पराभव होणे ह्या अर्थी ),संक्रांत कोसळणे (संक्रातीच्या दिवशी हे युद्ध झाल्यामुळे मोठे संकट येणे ह्या अर्थाने ही म्हण वापरतात) ,पाचावर धारण बसणे (युद्धापूर्वी भाऊंच्या सैन्यात जी महागाई होउन जी भीतीदायक परिस्थिती निर्माण झाली होती त्या संदर्भात),´विश्चास गेला पानिपतात` हे वाक्य तर अगदी सर्रास वापरले जाते,’१७६० काम काय करत बसला आहेस’ ह्यातील १७६० चा संदर्भही १७६० साली मराठ्यांनी संबध भारतात ज्या विविध मोहिमा आयोजल्या होत्या, त्याबाबत आहे.खरतर पानिपत हा तेव्हापासून मराठी संस्कृतीचा कसा कां होईना एक अविभाज्य घटकच बनलेला आहे.

मी जे काही वाचल आहे त्यावरून माझ्या मते पानिपत संग्रामातील पराभवाची कारणे खालील प्रमाणे आहेत.

१. सर्वात पहिलं आणि सर्वात महत्वाच कारण म्हणजे भाऊंना नको असतांनाही केलेला यात्रेकरुंचा आणि बुणग्यांचा भरणा.ह्यांची संख्या सैन्यापेक्षा अधिक होती,मराठ्यांच्या मंद हालचालीस,उपासमारीस एकूणच पानिपतच्या पराभवात ह्यांचा मोठा वाटा होता.ह्यांच्या रक्षणासाठी बरेच सैन्य उगाच खर्ची पडल.
२. सपाट भूमी असल्याने इब्राहिमखान गारद्याने सांगितलेल्या गोलाईच्या पद्धतीने लढाई खेळायचे ठरवलेले असतांना विठ्ठल विंचूरकर आणि दमाजी गायकवाड गोल तोडून बाहेर पडणे हा एक मोठा टर्निंग पोईंट होता युद्धाचा,कारण त्या मुळे अफगाण सैन्याला भारी पडत असलेल्या इब्राहीमखानाच्या तोफा बंद कराव्या लागल्या.
३. ह्या पराभवाचा ठपका मल्हारराव होळकरांवरही ठेवता येईल लढाई संपायच्या आत त्यांनी मैदान तर सोडलेच पण मुख्य म्हणजे हे युद्ध ज्या नजीबाने घडवून आणले त्याला आधीच मल्हाररावांनी हातात असतांना जीवन दान दिल होत.
४. वारंवार पत्र लिहूनही वेळेवर कुमक न पाठवलेल्या नानासाहेबांचाही ह्या पराभवात मोठा वाटा आहेच.
५. उत्तरेकडील एकाही सत्तेकडून मदत मिळवण्यास आलेले अपयश.
६. कुंजपुरायात पकडलेल्या अफागाण्यांवर इतक्या कमी कालावधीत विश्वास दाखवून त्यांना सैन्यात घेण,कारण त्यांनी युद्ध भरात असतांना मागे लुटालूट सुरु केली व अफगाणी सैन्यानेच मागून हल्ला केल्याचे वाटून
मराठा सैन्यात उगाच गोंधळ निर्माण होऊन सैन्य विस्कटल
७. अब्दालीने ज्याप्रमाणे राखीव सैन्याची एक तुकडी मागे ठरवली होती, जी अब्दालीच्या विजयाची शिल्पकार ठरली.तशी एखादी राखीव तुकडी मराठ्यांनी ही ठेवायला हवी होती.
८. भावनात्मक होऊन हत्तीवरून खाली उतरून भाउंनी केलेली चूकही आपल्याला चांगलीच महागात पडली.कारण ते तिथे न दिसल्याने ते पडले असे वाटून सैन्यातला गोंधळ अजून वाढण्यास मदत झाली.
९ . मराठा सैन्यात परस्पर विरोधी असलेले गट.
१० . मोठी रसद घेऊन येत असलेल्या गोविंद पंताच पकडल जाण,दुपारनंतर सूर्याची डोळ्यावर आलेली किरण,अब्दालीच्या उंटावरील लवचिक तोफांचा अभाव अश्या अनेक गोष्टी ह्या पराभवास कारणीभूत होत्या.

पानिपत म्हटले, की आपल्या डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो फक्त पराभवाचा इतिहास….नामुष्की,हळहळ ,दु:ख…पण लक्षात ठेवा, पानिपतचा लढा महाराष्ट्रासाठी नव्हता तो होता संपुर्ण हिदुंस्थानासाठी,अवघ्या हिदुंस्थानासाठी मराठ्यांच्या एका संबध पिढीने दिलेलं बलिदान होत ते..ह्या गोष्टीचा सार्थ अभिमान बाळगायला नको कां ?… किंबहुना मला तर वाटते आपण ते युद्ध हरूनही जिंकलो होतो,कारण….

१) सर्वात प्रथम म्हणजे त्याकाळच्या जगातल्या एका मोठ्या शक्तीशाली आणि अनुभवी बादशहाशी मायभूमीच्या रक्षणासाठी आपण एकट्याने न भिता टक्कर घेतली होती.
२)युद्ध झाल्यावर अब्दालीने दिल्लीच्या बंदोबस्तासाठी मराठ्यांनाच परत कायम केले,ह्यातच सगळ आल.
३)ह्या युद्धानंतर अब्दाली किंवा इतर कोणांही अफगाणी सेनापतीला ह्या मार्गाने भारतावर परत आक्रमण करायची हिंमत झाली नाही.
४)पराभवानंतर काही काळातच माधवराव पेशवेमहादजी शिंदे ह्यांनी मराठ्यांचे उत्तरेतील गतवैभव पुन: प्रस्थापित केले व सुमारे पंचवीस वर्षे भगवा झेंडा अखंड दिल्लीच्या किल्ल्यावर फडकत ठेवून ‘दिल्लीचे तख्त राखिले’.

अनेक लोकांच अस म्हणण आहे कि पुराणातली वांगी पुराणात ठेवा आजच काय ते बोला, पण मी म्हणतो मराठी शूरांनी त्या वेळी गाजविलेल्या मर्दुमकीचा ,त्यांच्या शौर्याचा जाज्वल्य इतिहास,त्यांचे बलिदान नव्या पिढीला कसे कळणार.त्यांचे हे कार्य विसरून कसे चालेल,ह्याचा अभिमान बाळगायला हवा,त्यांचा दुर्दम्य आत्मविश्वास, पराभवानंतरही खचून न जाता घेतलेली गरुडझेप ह्यापासून आपण काहीतरी स्फुर्ती,प्रेरणा घ्यायला हवी.वयाच्या अवघ्या अठ्ठाविसाव्या वर्षी अनंत अडचणींना तोंड देत,हिदुंस्थानासाठी मायभूमीपासून इतक्या दूर जाऊन अगदी धीरोदात्तपणे झुंझार लढा देवून वीरगती पत्करलेल्या तरीही त्याच्या मायभूमीने वेडा ठरवलेल्या,दुर्दैवाने एका मोठ्या शोकांतिकेचा धनी बनलेल्या, पानिपतच्या रणभूमीवर आजही एखाद्या कोपरयावर विचारमग्न होउन बसलेल्या भाऊच्या मनावरील भार आपल्याला थोडा कां होईना कमी करायचा आहे….

सदाशिवराव भाऊ